Wonen en zorg voor ouderen: Wat Nederland kan leren van andere landen

Key takeaways:

1. Nederland heeft hoge zorguitgaven voor langdurige zorg in verhouding tot de vergrijzingsdruk en andere landen. Ondanks inspanningen om ouderen langer thuis te laten wonen, blijven de kosten stijgen. Hervormingen en efficiëntieverbeteringen zijn nodig om de financiële druk te verlichten en de kwaliteit van leven voor ouderen te verbeteren.
2. Nederland loopt achter in investeringen in zorg en kan leren van Finland door de particuliere sector aan te spreken om te investeren in assisted en senior living, mogelijk met een dwingendere aanpak voor zorgorganisaties om het vastgoed dat niet tot de cruciale kerncapaciteit behoort te verkopen.
3. Nederland moet de focus verleggen van zorg naar welzijn, waarbij zelfredzaamheid en een geschikte woning en -omgeving centraal staan. Dit kan de noodzaak voor latere verhuizingen vanwege gezondheidsredenen verminderen en de kwaliteit van leven voor ouderen verbeteren.
4. Het is cruciaal om meer te investeren in preventieve maatregelen. Dit kan de algehele gezondheid verbeteren en de zorgkosten op de lange termijn verlagen, wat een gezamenlijke inspanning van individuen, de overheid en de particuliere sector vereist.

Zorguitgaven en vergrijzing in Nederland: van beleid tot praktijk

Het bekijken van zorguitgaven voor ouderenzorg in internationaal perspectief biedt waardevolle inzichten in de efficiëntie van het zorgstelsel van een land. Hierbij is het cruciaal om drie belangrijke aspecten te belichten. Ten eerste, de vergrijzingsdruk versus langdurige zorgkosten, waarbij de impact van een verouderende bevolking op de totale langdurige zorguitgaven wordt onderzocht. Daarnaast, het aandeel van langdurige zorguitgaven aan thuiszorg versus intramurale zorg, wat inzicht geeft in de verdeling van zorguitgaven tussen thuiszorg en verpleeghuiszorg.

Nederlandse zorguitgaven hoog in verhouding tot vergrijzingsdruk

Naarmate mensen ouder worden, vooral vanaf 75 jaar, neemt de behoefte aan langdurige en intensieve zorg toe. Deze groep heeft behoefte aan geschikte en toegankelijke woonvormen die bijdragen aan zelfstandigheid en waar zorg mogelijk is. Over het algemeen geldt: hoe geschikter en toegankelijker mensen wonen en hoe meer de woonomgeving uitnodigt tot een gemeenschap, hoe minder (snel) formele zorg nodig is. Dit kan niet alleen de kwaliteit van leven verbeteren, maar ook de (financiële) druk op zorgorganisaties verminderen. Als de zorguitgaven worden afgezet tegen de vergrijzingsdruk — het aantal mensen van 75 jaar en ouder ten opzichte van de jongere bevolking — dan blijkt dat Nederland uit de pas loopt met deze uitgaven.

Figuur 1: Vergrijzingsdruk en zorguitgaven langdurige zorg 2020 en 2050
Noot.: 2050 voorspellingen zijn gebaseerd op de verwachte groei van de uitgaven voor langdurige zorg en de vergrijzing van de bevolking. Cijfers kunnen variëren door toekomstige economische en demografische veranderingen.
Bron: World Health Organization, Global Health Expenditure Database; Eurostat, bewerkt door CBRE Research

Een relatief groot deel van het bruto binnenlandse product (bbp) wordt reeds uitgegeven aan langdurige zorg als dit wordt vergeleken met andere Europese landen. Daarbij valt te denken over de toekomstige zorguitgaven, wetende dat Nederland op dit moment nog een relatief milde vergrijzing heeft, terwijl dit de komende decennia doorschuift naar een zeer sterke vergrijzing, als er niks aan het uitgavenpatroon wordt gedaan.

Nederland bevindt zich met deze score in het meest risicovolle deel van het kwadrant: een milde vergrijzingsdruk met hoge zorguitgaven. Opvallende conclusie is dat veel landen, in tegenstelling tot Nederland, lage zorguitgaven hebben terwijl zij reeds worden geconfronteerd met een veel hogere vergrijzingsdruk, zoals Finland en Italië.

Kostenbesparend beleid in Europa: thuiswonen als standaard, maar nog niet overal succesvol

Net als Nederland zetten alle genoemde landen sterk in op het stimuleren van ouderen om zo lang mogelijk zelfstandig thuis te blijven wonen. Dit beleid richt zich enerzijds op het welzijn van ouderen en anderzijds op kostenbesparing, aangezien thuiszorg doorgaans goedkoper is dan verpleeghuiszorg. Een deel van het beleid richt zich in essentie op het verschuiven van de vastgoedbekostiging van de overheid naar de bewoner.

Ondanks dat Nederland inzet op langer thuiswonen heeft Nederland met enige afstand de grootste langdurige zorgkosten, met 3,24% van het bbp. Een stijging van 23% ten opzichte van 2016. Nederland geeft ook opvallend weinig uit aan thuiszorg: slechts 19% van de langdurige zorguitgaven (0,6% van het bbp).

Thuiszorguitgaven namen slechts toe met 7%, terwijl de uitgaven voor intramurale zorg stegen met 28%. Ideaal zou een stijging in thuiszorguitgaven zijn en een grotere afname van intramurale zorguitgaven, in lijn met de overheidsdoelstellingen. Kortom, de stijging van de zorguitgaven wijst erop dat de huidige maatregelen nog niet voldoende zijn om de uitgaven per oudere significant te verlagen. Dit benadrukt de noodzaak voor verdere hervormingen en efficiëntieverbeteringen in de langdurige zorg.

Finland, met momenteel een sterkere vergrijzing dan Nederland, besteedt relatief weinig aan langdurige zorg. Maar liefst 84% van die uitgaven gaat naar thuiszorg (1,39% van het bbp). Finland zag een toename van 7% in thuiszorgkosten en een afname van 34% intramurale zorgkosten. Hierdoor daalden de totale langdurige zorgkosten in vier jaar met 3%, ondanks de toenemende vergrijzing in het land. Deze kostenverschuiving lijkt in Finland dus wel effectief, in tegenstelling tot Nederland en de meeste andere genoemde landen.

Het is echter belangrijk te benadrukken dat langdurige zorg aan huis niet op zichzelf kan staan, maar een integraal onderdeel moet zijn van de gezondheidszorg én het sociale systeem. Het is dan ook interessant om te zien hoe Finland haar zorgvastgoed heeft ingeregeld ter ondersteuning van deze efficiënte zorg en wat voor woonzorgconcepten hier succesvol zijn. Hier zal later in het rapport uitgebreider bij worden stilgestaan.

Welzijn van ouderen in Zuid-Europa: de rol van cultuur en informele zorg

Zuid-Europa – Spanje en Italië – springen in beide analyses eruit. De landen kennen ook bijzonder opvallende uitschieters qua levensverwachting. Levensverwachting kan een indicatie geven van welzijn. Het mediterrane dieet, mildere klimaat en een actiever en socialer buitenleven bevorderen hier het welzijn, ondanks lagere overheidsuitgaven. Ook de sterke sociale netwerken en de betrokkenheid van familieleden, spelen een cruciale rol spelen in de (informele) zorg voor ouderen in beide landen.

Om Italië als voorbeeld te nemen: daar zorgen ongeveer 8,5 miljoen ‘familiezorgers’ voor zieke of afhankelijke familieleden, daarnaast bieden bijna 1,3 miljoen badanti, vaak immigranten, thuiszorg. Badanti werken meestal 54 uur per week, terwijl familiezorgers gemiddeld 41 uur per week zorg verlenen. In Italië ligt de ratio mantelzorgers ten opzichte van ouderen (75+) op 1 op 1,3. In Nederland ontvangen ouderen gemiddeld minder zorg van mantelzorgers, met slechts 13 uur per week, en ligt de ratio mantelzorgers ten opzichte van ouderen veel lager dan in Italië, namelijk 1 op 3,5.

Culturele verschillen tussen landen bemoeilijken het vergelijken van de zorgsystemen. Het blijft daarom noodzaak te kijken naar de lokale context en de specifieke cultuur. Het verhogen van de mate van informele zorg in Nederland lijkt moeilijk te implementeren. Meer mantelzorgers en meer zorguren door mantelzorgers is niet haalbaar. Waar Nederland wel van kan leren is een sterker community gevoel wat heerst in Zuid-Europa: woonomgevingen en woonconcepten creëren waar mensen meer naar elkaar omkijken en sterkere sociale netwerken ontstaan. Hierbij moeten we juist oog houden voor een mix van doelgroepen. Te vaak worden er woonconcepten in Nederland gecreëerd die alleen zorgbehoevenden clustert, terwijl de kracht juist ligt in het combineren van verschillende bewoners. Dit verbetert niet alleen de cohesie, ook draagt het bij aan een mogelijk efficiëntere en meer informele zorg en kan het eenzaamheid in sterke mate tegen gaan.

Finlands antwoord op vergrijzing: van overheid naar particulier

De leefomgeving in Finland wordt grotendeels bepaald door het tijdig realiseren van nieuwbouw, wat nu bijdraagt aan het efficiënt organiseren van de zorg. Finland is dat het als enige land in de steekproef de vraag en het aanbod op de woonzorgmarkt in balans heeft.

Nederland loopt daarentegen zorgwekkend achter in zorginvesteringen

Kabinet Rutte II besloot tot een versobering van de ouderenzorg. Dit leidde tot de sluiting van door de overheid gefinancierde verzorgingshuizen voor ouderen met een lichte zorgvraag en het stimuleren van langer thuis wonen. De eisen voor opname in een verpleeghuis werden strenger, waardoor het ‘tussenproduct’ wegviel en niet voldoende werd vervangen door alternatieve woonvormen. Hierdoor is de benodigde capaciteit voor ouderen met een lichtere zorgvraag afgenomen in plaats van vervangen en is de zorg versnipperd terwijl het clusteren en efficiënt organiseren van de zorg alleen maar belangrijker wordt in deze tijden van toenemende krapte.

In Finland vond een soortgelijke verschuiving plaats, maar met een andere aanpak. Gemeenten en steden hebben sinds begin jaren 2010 actief hun verzorgingshuizen naar de particuliere sector overgeheveld. Dit heeft geleid tot een aanzienlijke groei van de markt voor senior living en assisted living. In tegenstelling tot Nederland, heeft Finland effectief ingezet op het afstoten van vastgoed naar particuliere partijen, wat zichtbaar is in de toename van de zorgvastgoedbeleggingen per inwoner van 65+. Deze groeit door de jaren heen aanzienlijk harder in Finland dan in Nederland.

Deze strategie heeft meerdere voordelen met zich meegebracht. Ten eerste heeft het de druk op de publieke sector verminderd, waardoor overheidsmiddelen efficiënter kunnen worden ingezet. Daarnaast heeft de betrokkenheid van particuliere partijen geleid tot een toename in nieuwbouw, meer innovatie en een meer divers aanbod van zorgvastgoed. Particuliere investeerders hebben nieuwe concepten geïntroduceerd die bijdragen aan efficiëntere zorg en een hogere kwaliteit van leven voor ouderen.

Met het oog op de harde vergrijzing die er nog aankomt, is het zorgwekkend dat Nederland zo achterloopt op de trend die we in Finland zien. Terwijl Finland zich proactief heeft voorbereid op de toenemende zorgvraag door de particuliere sector te betrekken, blijft Nederland achter in het ontwikkelen van voldoende en passende woonvormen voor ouderen. Dit kan op de lange termijn leiden tot een nog groter tekort aan geschikte zorgfaciliteiten en een grotere druk op de bestaande infrastructuur. Het is cruciaal dat Nederland leert van de Finse aanpak en stappen onderneemt om de zorgcapaciteit en -kwaliteit voor de vergrijzende bevolking te waarborgen. Wellicht is zelfs een meer dwingende aanpak nodig voor zorgorganisaties om het vastgoed dat niet tot hun cruciale kerncapaciteit behoort, te verkopen.

Daarnaast heeft Finland sinds de jaren 80 in zijn overheidsbeleid een sterke nadruk op preventie en gezonde leefstijl. Het North Karelia Project uit de jaren 70 en 80, dat wereldwijd erkenning kreeg, toont de effectiviteit van grootschalige preventieve maatregelen. Door educatie, voedingsaanpassingen en het bevorderen van een gezonde levensstijl, werden significante verbeteringen in de volksgezondheid bereikt. Lokale preventieve campagnes dragen bij aan kostenbesparingen en een duurzamer zorgsysteem. Nederland zou baat hebben bij een proactievere rol in preventie om op lange termijn kosten te besparen en de algehele gezondheid van de bevolking te verbeteren.

Inzetten op wonen en welzijn, daarna zorg

In Nederland groeit de behoefte om de focus te verleggen van alleen ‘zorg' naar 'welzijn'. Zelfredzaamheid, eigen controle over gezondheid en een geschikte omgeving staan daarbij centraal. Het tijdig verhuizen naar een geschikte woning wordt steeds meer een leefstijlkeuze die hieraan bijdraagt. Ouderen kiezen ervoor te wonen in een toekomst- en zorgbestendig concept met aandacht voor welzijn, faciliteiten en services. In Finland kiest men meer voor assisted living voor de zorg an sich wanneer zij dit nodig beginnen te hebben. De nieuwe woonconcepten in Finland focussen op duurzaamheid, ligging naast voorzieningen en gedeelde ruimten en activiteiten. Het zorgvastgoedaanbod in Finland past echter wat minder goed in de Nederlandse omgeving. Zo zijn complexen daar, in vergelijking met de Nederlandse norm, kleinschalig en ietwat minder ‘luxe’, waardoor de concepten minder goed aansluiten op de wensen van de Nederlandse vermogende ouderen, waar een groot deel van de vergrijzende groep doorstromers uit bestaat (zie Figuur 4).

Ouderen in het Verenigd Koninkrijk overwegen verhuizing dankzij innovatieve woonconcepten

Ondanks de focusverlegging blijft het passende aanbod in Nederland achter en is de verhuisbereidheid onder ouderen relatief laag, met slechts 43% van de 55- tot 65-jarigen en 17% van de 75-plussers die ooit nog willen verhuizen. Dit staat in contrast met het Verenigd Koninkrijk, waar circa 62% van de ouderen bereid is te verhuizen naar woonconcepten zoals Integrated Retirement Communities (IRC), vooral als deze een sterk community-gevoel, veiligheid en zorgopties bieden. Hoewel IRC’s al een tijdje bestaan in het Verenigd Koninkrijk, is het pas recent dat ze de aandacht van het publiek en investeerders beginnen te trekken. Hierdoor is het aanbod de laatste jaren in een versnelling gegaan, wat de vraag weer verder omhoog heeft gestuwd. Dit is nu goed zichtbaar geworden in het aantal nieuwbouwontwikkelingen. Tussen de 50% en 60% van de jaarlijkse opleveringen van nieuwbouw ouderenwoningen in het Verenigd Koninkrijk bestaat uit deze IRC’s.

Nederland kan leren van deze aanpak door ook te focussen op het creëren van een sterk community-gevoel in alternatieve woonvormen voor ouderen. Dit helpt om de doorstroming op de woningmarkt op gang te brengen. In het Verenigd Koninkrijk is naar schatting 18% van de koopwoningmarkt in handen van ouderen die potentieel vrijgemaakt kan worden als ze besluiten te verhuizen naar een alternatieve woonvorm. In Nederland is dit percentage vergelijkbaar, namelijk 16%.

Figuur 4: Zorgconcepten Verenigd Koninkrijk en Finland

Bron: CBRE Research

Lessen uit het buitenland: samenwerking en preventie als sleutel tot duurzame ouderenzorg

Er zijn enkele belangrijke lessen te trekken uit de ervaringen van andere landen. Ten eerste is samenwerking met marktpartijen essentieel om de uitdagingen van de vergrijzing en de toenemende vraag naar zorgwoningen effectief op te pakken. Door de ervaringen van Finland te volgen, waar gemeenten en steden actief hun verzorgingshuizen naar de particuliere sector hebben overgeheveld, kan Nederland profiteren van een groeiende markt voor assisted living. Marktpartijen kunnen bijdragen aan het ontwikkelen van innovatieve en toegankelijke woonomgevingen die aansluiten bij de behoeften van ouderen.

Daarnaast kunnen we leren van Zuid-Europa, waar een sterker gemeenschapsgevoel heerst. Dit gemeenschapsgevoel draagt bij aan een hogere kwaliteit van leven voor ouderen. Dit kan Nederland inspireren om meer te investeren in sociale cohesie en gemeenschapsgerichte woonconcepten die hierop aansluiten. Deze concepten, waar een gevoel van community centraal staan zien we steeds vaker voorkomen in het Verenigd Koninkrijk, dat cultureel goed aansluit bij Nederland. De groep ‘blijvers’ worden hier vaker ‘kiezers’ door de passende woonconcepten, waardoor ook de woningmarkt op gang kan gaan komen.

Daarnaast is het cruciaal om aanzienlijk meer in te zetten op preventieve maatregelen, zoals in Finland. Investeren in preventie kan de algehele gezondheid verbeteren en de zorgkosten op de lange termijn verlagen. Dit vereist echter een gezamenlijke inspanning van zowel de overheid als de particuliere sector. Het is essentieel dat zij samen investeren in toekomstbestendige zorgvastgoedoplossingen om de uitdagingen van vergrijzing aan te pakken en een duurzame zorginfrastructuur te waarborgen, in plaats van vast te houden aan de huidige situatie totdat deze niet meer houdbaar is.